ورود به ویلاراد

ثبت نام در ویلاراد

فارس همه شهرها - پاسارگاد - استان فارس، شهرستان پاسارگاد، بخش پاسارگاد، ضلع جنوبی میراث جهانی پاسارگاد، آرامگاه کوروش برای رسیدن به مجموعه پاسارگاد، باید خود را به شهر پاسارگا
آراد اسلامیان امیری
09391113106
Avatar

مجموعه تاریخی پاسارگاد اولین پایتخت امپراتوری هخامنشی



بازدید از مجموعه پاسارگاد

  • یکی از آثار ثبت جهانی ایران است و در فهرست آثار یونسکو قرار دارد. 
  • یکی از مشهورترین جاذبه های تاریخی ایران، مقبره کوروش در این مجموعه قرار دارد. 
  • نخستین پایتخت امپراتوری هخامنشی در اینجا برپا شده است.
  • بر اساس روایت های تاریخی کوروش بزرگ ساخت بیشتر بناهای این مجموعه را بر عهده داشته است. 
  • بازدید از این مکان به افزایش اطلاعات شما در مورد تاریخ ایران به ویژه تاریخ هخامنشی کمک می کند. 
  • پاسارگاد مجموعه ای ارزشمند و تاریخی از بناهای تاریخی دوره هخامنشی محسوب می شود و با بازدید از آن می توانید سفری به این بخش از تاریخ ایران داشته باشید. 
  • باغ ثبت جهانی پاسارگاد نیز جزوی از این مجموعه محسوب می شود. اگرچه این باغ امروز وجود ندارد اما الهام بخش باغ های مشهور ایرانی پس از خود بوده است. 

آشنایی با مجموعه باستانی پاسارگاد 

برای کشف حقایق مجموعه پاسارگاد باید به جنوب ایران و استان فارس سفر کرد. جایی در دشت مرغاب و جلگه پاسارگاد، در نزدیکی شهر پاسارگاد، سازه هایی باستانی به چشم می خورد که از گذشته های دور ایران به یادگار مانده اند و داستان های فراوانی برای گفتن دارند. جایی که تاریخ پرشکوه هخامنشی در آن پایه گذاری شده است و به عنوان نخستین پایتخت این امپراتوری بزرگ شناخته می شود. این منطقه همچنین اصلی ترین و وسیع ترین محوطه هخامنشی دنیا را در خود جای داده است و متنوع ترین و بیشترین آثار این دوره در آن به چشم می خورد. مجموعه پاسارگاد علاوه بر اینها، پنجمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکوست که به دلیل داشتن شاخص ها و امتیازهای فراوان توانسته است با صد در صد آرا به این فهرست وارد شود؛ اما پیش از آن، این محوطه تاریخی در تاریخ 24 شهریور ماه 1310 با شماره 19 در لیست آثار ملی قرار گرفته بود.  

" در این مطلب قصد داریم نگاهی اجمالی بر تمام آثار مجموعه تاریخی پاسارگاد داشته باشیم و این شهر باستانی را از زاویه های گوناگون بررسی کنیم. هر کدام از سازه هایی که در این مجموعه وجود دارد بعدا به طور شایسته و کامل مورد بررسی قرار می گیرد و مقاله مربوط به آن در ویلاراد منتشر می شود.

 

راهنمای بازدید از مجموعه جهانی پاسارگاد

 مجموعه پاسارگاد به طور کلی از بناهای زیر تشکیل شده است: 

  • آرامگاه کوروش بزرگ
  • کاروانسرای مظفری
  • کاخ اختصاصی
  • کاخ بارعام
  • مجموعه باغ ایرانی
  •  
  • کاخ دروازه
  • سنگ دروازه
  • برج سنگی
  • تل تخت
  • محوطه مقدس

جایگاه سازه های مختلف در مجموعه پاسارگاد:

  • آرامگاه کورش بزرگ در جنوب
  • تل تخت و استحکامات آن روی یک تپه در شمال محوطه اصلی
  • مجموعه سلطنتی در مرکز محوطه اصلی که شامل بقایای ساختمان دروازه، تالار عمومی، قصر مسکونی و باغ سلطنتی می شود
  • زندان سلیمان در شمال مجموعه 

"برای راحتی بیشتر شما معرفی بناهای تاریخی پاسارگاد بر حسب ترتیب بازدیدتان از آنها چیده شده است. به این صورت شما می توانید با خواندن بخش های مختلف در دل محوطه تاریخی پاسارگاد پیش بروید و اینجا را در ذهن تان مجسم کنید."

1- آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش بزرگ در میان آثار مختلف مجموعه پاسارگاد مهمترین و مشهورترین اثر محسوب می شود. بسیاری این محوطه باستانی و تاریخی را با این سازه می شناسند و برای دیدن آن، راه طولانی رسیدن به پاسارگاد را طی می کنند. مقبره کوروش در بخش جنوبی مجموعه قرار دارد و گفته می شود به دستور خود کوروش و با نظارت وی ساخته شده است. آرامگاهی با بنای ساده اما بسیار زیبا و چشمگیر که با 156 مترمربع مساحت و 11 متر ارتفاع بعد از گذشت 25 قرن هنوز استوار و پابرجا در میان دشت مرغاب خودنمایی می کند. 

این سازه طراحی هوشمندانه ای دارد که هر ببیننده ای را به یاد زیگورات ها و نیایشگاه های کهن می اندازد و با سادگی و گیرایی خود توجه ها را از هر سوی دشت به خود جلب می کند. این مقبره ساختاری دو بخشی دارد که شامل بخش سکوی پلکانی و اتاقک آرامگاه با سقف خرپشتی می شود. 

2- کاروانسرای مظفری

در نزدیکی آرامگاه کوروش، بنایی به وسعت 208 مترمربع به چشم می خورد که با طرحی نامنظم با استفاده از سنگ های سفید ربوده شده از کاخ های کوروش ساخته شده است. این بنا که به نام کاروانسرای مظفری شناخته می شود، ایوانی به پهنای 30.3 متر با جرزهای سنگی نامنظم و چهارگوش و اتاق های کوچک و بزرگ در اطراف خود دارد. در گذشته در اطراف این بنا قبرستانی وجود داشت که تا زمان معاصر (دوره محمدرضاشاه پهلوی) در آن مرده دفن می کردند. برخی از سنگ هایی هم که برای سنگ قبر مرده ها مورد استفاده قرار داشت همان سنگ های کاخ های کوروش بود. البته در میان این سنگ قبرها کتیبه های زیبایی نیز به چشم می خورد که امروز به موزه هفت تنان در شهر شیراز انتقال داده شده است.

3- کاخ اختصاصی | اقامتگاه و منزل مسکونی کوروش

کاخ اختصاصی، یکی دیگر از کاخ های مجموعه پاسارگاد است که وسعت آن به 3192 مترمربع می رسد و یک تالار مرکزی و دو ایوان شرقی و غربی دارد. همچنین در گوشه های شمالی و جنوبی ایوان غربی کاخ، دو اتاق قرار داشت که امروزه آثار کمی از آنها به دست ما رسیده است. 

آن گونه که پلان و ساختمان معماری بنا نشان می دهد، این کاخ اقامتگاه و منزل مسکونی کوروش بزرگ بوده است. بر روی درگاه های این کاخ تصویری از شاه به همراه چتردار یا مستخدم آن به چشم می خورد که البته اندازه پیکر شاه بزرگتر است. لباسی که شاه بر تن دارد از نوع رداهای بلند چین در هخامنشی ست که دکمه های طلایی دارد. متاسفانه دورهای طلایی این دکمه ها در گذشته از جای خود بیرون آورده شده اند. 

در نزدیکی درگاه شرقی و روی دیواره ایوان نیز سکویی سنگی به چشم می خورد که رو به سوی پردیس دارد و به احتمال زیاد شاه برای تماشای باغ از آن استفاده می کرده است. سنگ هایی که در ساخت این کاخ به کار رفته اند از سه جنس سنگ سفید مرمرنما، سنگ آهکی سیاه و سنگ ماسه ای کبود رنگ هستند. ترکیب سنگ های سیاه و سفید در بخش پایه ستون ها و کف ایوان ها از نوآوری های ویژه معماری در آن زمان به شمار می رفته است. روی شالی (در اصطلاح عام زیرپایه ستون ها) ستون های موجود در کاخ نیز تزیینات قاشقی به صورت افقی کار شده است. 

در گوشه جنوبی کاخ نیز جرزی سنگی دیده می شود که حفره ای درون خود دارد و با دیواره های آجری و خشتی سازه چفت می شده است. عملی که به استحکام بیشتر بنا در زمان ساخت کمک می کرد. بر بالای این جرز و در بخش شمالی آن سنگ نوشته ای وجود دارد که کوروش در آن خود را معرفی می کنند.

4- کاخ بارعام | کاخ پذیرایی کوروش و نخستین مقر سازمان ملل در دنیا

کاخ بارعام، کاخ پذیرایی کوروش بود که شاه در آن از میهمانان و مقام های ملل مختلفِ تمدن هایی که تحت حکومت او قرار داشتند، پذیرایی می کرد و با آنها در مورد مسائل مختلف به گفت و گو می پرداخت. در واقع از کاخ بارعام به عنوان نخستین مقر سازمان ملل نیز یاد می کنند که در حدود بیست و پنج قرن پیش، اندیشه های بلند انسانی، حقوق بشر و آزادی و برابری انسان ها در آن مطرح شد و به دیگر نقاط دنیا گسترش پیدا کرد. 

این کاخ وسعتی برابر 2472 مترمربع دارد و در محور شمال غربی-جنوب شرقی ساخته شده است. کاخی که یک تالار گسترده مرکزی با 8 ستون به وسعت 705 مترمربع را در خود جای داده است. در 4 سمت کاخ، 4 ایوان به چشم می خورد که در کنار ستون های کوچک تر و دو اتاق دیگر، اجزای این قصر را شامل می شوند. 

تالار مرکزی کاخ، ارتفاعی بیشتر از سقف ایوان های کناری آن داشت و از چهار درگاه به چهار ایوان کناری کاخ ارتباط پیدا می کرد. امروزه از 8 ستون این تالار تنها یک ستون باقی مانده است که ارتفاع آن به 10.13 متر می رسد. ستون هایی که زیرستون ها و سرستون هایی از سنگ سیاه داشتند. تنه (قلمه ستون ها) این ستون ها با سنگ سفید ساخته شده بودند. 7 ستون دیگر این مجموعه نیز در زمان اتابکان به اطراف آرامگاه کوروش انتقال داده شده بود تا در آنجا مسجدی ساخته شود؛ البته این ستون ها امروز به جای اصلی خود برگردانده شدند.

4 درگاهی که تالار را به ایوان های اطراف کاخ وصل می کردند، از سنگ سیاه ساخته شده بودند و به این شیوه به ایوان ها ارتباط پیدا می کردند: 

  • درگاه شمال غربی: این درگاه با نقش پای انسان و عقاب به ایوان 16 ستونی شمال غربی می رسید. 
  • درگاه شمال شرقی: این درگاه محل ارتباط با بزرگترین ایوان کاخ، با 48 ستون بود. 
  • درگاه جنوب شرقی: این درگاه نقشی ترکیبی از انسان، ماهی و گاو داشت و به یک ایوان 16 ستونی می رسید. 
  • درگاه جنوب غربی: این درگاه نیز با نقش پای انسان و حیوان آراسته شده بود و به ایوانی 28 ستونی راه داشت. 

همچنین در این کاخ، قسمت هایی از 3 جرز سنگی بر جای مانده است که بر بالای آنها کتیبه ای با مضمون "من کوروش، شاه هستم، هخامنشی زاده" به خط میخی و به سه زبان فارسی باستانی عیلامی و بابلی دیده می شود. 

5- مجموعه باغ ایرانی پاسارگاد | مادر باغ های ایرانی

مجموعه باغ ایرانی پاسارگاد یکی از مشهورترین بخش های مجموعه پاسارگاد است که خود به همراه 8 مجموعه باغ ایرانی دیگر در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. البته این مجموعه باغ که به نام های پردیس پاسارگاد، باغ شاهی پاسارگاد، پردیس کوروش شناخته می شود، امروزه وجود ندارد و تنها آثار اندکی از آن باقی مانده است. باغی که تصویری از یک باغ با طرح و سلیقه ایرانی را نشان می داد و ریشه معماری باغ های ایرانی و الگوی اولیه باغ سازی ایرانی بود. باغ شاهی پاسارگاد، در زمان خود توانست در ساخت باغ های سلطنتی در فلات ایران نوآوری به وجود بیاورد. علاوه بر اینها از این باغ به عنوان مادر باغ های ایرانی دوره صفوی و نیز باغ های شاهی هند یاد می شود. 

نکته جالب در مورد پردیس پاسارگاد این است که بر اساس منابع تاریخی، کوروش کبیر، خود او نحوه ساخت این باغ را برای سازندگان تشریح کرده و حتا چگونگی چینش درختان نیز بر اساس گفته های او صورت گرفته است. این باغ بزرگ بناها و باغ های کوچک دیگری را نیز در خود داشته است و بسیاری از طرح آن به عنوان طرح «باغ در باغ» یاد می کنند. شواهد و کشف های انجام شده پیرامون باغ پاسارگاد نشان می دهد که این باغ شامل دو ساختمان برای استراحت، درخت های گوناگون، گل های رنگارنگ و پرندگان می شد که همه آنها با نظر و سلیقه کوروش جمع آوری شده بودند.

به طور کلی آن طور که پژوهش ها نشان می دهد طرح و گستردگی باغ پارسارگاد و درختان و گل های رنگارنگ موجود در آن، به ببیننده این حس را انتقال می دادند که انگار در بهشت (معنای لغوی پردیس) حضور دارد. 

آنچه در باغ پاسارگاد وجود داشت

طرح پردیس پاسارگاد به این صورت بود که در دو سمت آن دو کوشک به چشم می خورد؛ کوشک هایی که افراد از آن برای استراحت و تماشای چشم انداز زیبای باغ استفاده می کردند. آب از جوی های سنگی وارد باغ می شد و در آب نماها و حوضچه های چهارگوش سنگی می چرخید و باغ را آبیاری می کرد. این آب از جوی هایی که از رودخانه پلوار یا چشمه بناب منشعب می شد، به باغ پاسارگاد می رسید. تا به امروز در حدود 1100 متر از آب نماهای باغ کشف شده و از زیر خاک بیرون آمده است. 

*کوشک های باغ پاسارگاد

کوشک ها در طرح باغ پاسارگاد نقش مکمل آب نماها را داشتند و امروزه تنها بقایای کمی از آنها در بخش های شرقی و جنوبی محدوده باغ مرکزی وجود دارد. این دو کوشک که با نام های کوشک A و B شناخته می شوند، ساختاری ساده داشتند و نقشه آنها با الهام از نقشه کاخ های پاسارگاد طراحی شده بود. آن طور که از شواهد بر می آید کوشک B به دلیل قرارگیری بر سر مسیر اختصاصی (بین دو کاخ اصلی مجموعه پاسارگاد) مورد توجه بود.

*آبراهه های باغ شاهی پاسارگاد

 آبراهه های باغ شاهی همان طور که در بالا گفتیم 1100 متر طول (مقداری که تا کنون کشف شده است) دارد و وضعیت اولیه گذرگاه ها، درختان و چمنزارها در باغ را نشان می دهد. این آب نماها در طراحی باغ دو کارکرد داشتند؛ جنبه تزئینی و زیبایی بخشی و آبیاری. آب نماها از دو قسمت جوی های عبور آب و حوضچه ها تشکیل شده بودند که حوضچه ها وظیفه تقسیم آب و آرام کردن سرعت آن در مسیر جوی ها را انجام می دادند. 

*پل باغ پاسارگاد

بخش دیگر پردیس پاسارگاد پلی بود که در 150 متری غرب "کاخ دروازه" (در ادامه توضیح داده می شود) وجود داشت و بر روی آبراهه ای منشعب از رودخانه پلوار ساخته شده بود. پلی که ارتفاع ستون های آن بر اساس ارزیابی های دیوید استروناخ (1) به 2 متر می رسید و مربع شکل بود. البته یافته های مختلف باستان شناسی نشان می دهد به احتمال زیاد این پل در اواخر دوره هخامنشی یا حتا بعد از آن ساخته شده باشد. 

پاورقی

1- دیوید استروناخ باستان شناسی اسکاتلندی، کارشناس تاریخی ایران و عراق و متخصص آثار تمدن ایران پیش از اسلام است. او در یافتن بازمانده های پاسارگاد نقش مهمی داشت. آقای استروناخ یکی از نویسندگان دانشنامه ایرانیکاست و امروزه در دانشگاه معتبر برکلی تردیس می کند.

6- کاخ دروازه

کاخ دروازه، یکی از 3 کاخ کشف شده در مجموعه پاسارگاد است که به عنوان دروازه ورودی به این محوطه شناخته می شود. این کاخ شباهت های زیادی با کاخ دروازه ملل تخت جمشید دارد و با وسعت 726 مترمربع در شرق مجموعه پاسارگاد واقع شده است. هر چند امروزه بقایای چندانی از این کاخ به چشم نمی خورد اما شواهد باستان شناسی نشان می دهد که این بنا تالاری به وسعت 686 مترمربع داشته که سقف آن را 8 ستون سنگی 16 متری سرپا نگه می داشتند. هر کدام از این ستون ها روی زیر ستون هایی مکعب شکل از سنگ سیاه، به ابعاد 2 در 2 متر قرار داشتند. بزرگی این زیرستون ها نشان می دهد که ستون های موجود در تالار کاخ تا چه اندازه عظیم و چشمگیر بودند. متاسفانه امروزه اثری از این ستون ها باقی نمانده است؛ اما از زیرستون های پیدا شده در کاخ دروازه در پوششی از کاهگل محافظت می شود. 

تالار بزرگ کاخ دروازه دو درگاه اصلی در جهت شمال غربی و جنوب شرقی داشت. دو درگاه فرعی دیگر نیز در سمت های شمال شرقی و جنوب غربی این تالار را به بخش های دیگر کاخ مرتبط می کرد. باستان شناسان در کاوش های خود در این کاخ توانسته اند دیوار بلندی از کاهگل پیرامون کاخ پیدا کنند. همچنین دو اتاق نگهبانی نیزدر نزدیکی درگاه های شمال شرقی و جنوب غربی کشف شد. بر اساس یافته های آنها، ارتفاع هر کدام از این درگاه ها در گذشته به 9 متر می رسید و امروز تنها بقایایی از جرزهای درگاه شمالی در محوطه به چشم می خورد. بر این جرز یکی از مهمترین نشانه های محوطه پاسارگاد و تنها سنگ نگاره سالم موجود در مجموعه، "نقش انسانی با چهاربال در حال نیایش" دیده می شود.

7- سنگ نگاره انسان بالدار

پیش از این گفتیم که سنگ نگاره انسان بالدار، سالمترین و زیباترین نقش برجسته مجموعه پاسارگاد است. تراش این سنگ نگاره سطحی ست و به همین دلیل متاسفانه با گذشت زمان و باد و باران بسیاری از جزییات آن از میان رفته و غیرقابل تشخیص شده است. البته هنوز آن اندازه جزئیات از این نقش برجسته باقی مانده است که بتواند رازهایی از گذشته را برای ما برملا کند. 

*تصویر نقش برجسته:

در این نقش برجسته تصویر مردی را می بینید که با ریش انبوه کوتاه، تاجی بر سر و چهار بال که گویی او را در میان گرفته اند، به سمت مرکز کاخ نگاه می کند. ارتفاع نقش این مرد از فرق سر تا کف پا 2.35 متر و با تاج 2.90 متر است. تصویر مرد از نیم رخ حجاری شده و رو به سمت چپ خود (مرکز تالار) دارد و به نظر می رسد سازنده می خواسته نشان دهد این فرد در حال حرکت به سوی تالار است. دست چپ این مرد تقریبا در پشت تنه اش پنهان شده اما دست راست آن تا جلو سینه بالا آمده است و انگشتان دست او کاملا باز هستند. این حالت، شکلی از سلام یا نیایش را در ذهن بیننده به وجود می آورد. 

چهار بالی که این نقش برجسته را در میان گرفته اند، به صورت جفتی دیده می شوند، یک جفت رو به بالا و یک جفت رو به پایین. پرها و شاه پرهای این بال ها در دو یا سه طبقه حجاری شده اند و قسمت اول بال های چپ و قسمت جلویی بال های راست با پولک تزئین شده اند. لباسی که این انسان بالدار بر تن دارد جبه ای (لباسی بلند و بی آستین که بر روی لباس های دیگر پوشیده می شود) بلند و بی کمر است که از گردن تا قوزک پای مرد بالدار را می پوشاند و به گل هایِ روزت مزین است. همچنین در نقش برجسته امروزی مشخص نیست که این انسان کفش به پا دارد یا خیر اما آن طور که از توصیف های استروناخ بر می آید، او پا برهنه بوده است. 

نقش و حالات تندیس این مرد بالدار را توصیف کردیم و به جذاب ترین و چشمگیرترین بخش آن، تاجی که بر سر او خودنمایی می کند می رسیم. بر سر این تندیس تاجی بزرگ، گرد و چسبان دیده می شود که گوشه های چشم بادامی، طرح بینی و گوش های آن را می پوشاند و از بالای پیشانی تا پشت گردن او را فرا گرفته است. طرح این تاج برجستگی هایی به صورت رشته های موازی دارد که نشان می دهد جنس آن از فلز و به احتمال زیاد از طلاست. از فرق تاج، دو شاخ قوچ حبشی بیرون آمده است که هر کدام در میانه دو تاب می خورند و به نوکی تیز می رسند.

بر روی این دو شاخ سه قرص خورشید دیده می شود که سه دایره متحدالمرکز روی آن کشیده شده است و بر روی این سه دایره، سه مخروط کوزه مانند قرار دارد. از گردن این کوزه ها نوارهایی آویزان است و سه گوی بر فرازشان کشیده شده، که البته امروز از این گوی ها اثری باقی نمانده است. از دو سمت مخروط ها چند برگ با رگه های موازی به بیرون زده اند و سر یک مار کبری از تاب دوم هر کدام از رگه ها به بیرون کشیده شده است. مارهایی که تاجی گوی مانند بر سر دارند و به نظر می رسد این گوی ها نمادی از خورشید باشند. 

*ریشه های فرهنگی نمادهای انسان بالدار

برای شکل دهی این تندیس از هنر و فرهنگ ملل مختلف آن روزگار استفاده شده است. به طور مثال پیشینه این گونه تاج ها به تمدن مصر باز می گردد و طرح لباس بلند انسان بالدار ریشه در فرهنگ ایلامی دارد، استفاده از بال ها نیز در هنر تمدن آشور متداول بوده است. به طور کلی اگر بخواهیم به صورت آیینی این تندیس را مورد بررسی قرار بدهیم به نظر می رسد نقش برجسته انسان بالدار "نگهبان جادویی" کاخ های مجموعه پاسارگاد بوده که بال های آن نشانه ای از فرمانروایی کوروش بر چهار گوشه عالم است و شاخ قوچ آن هم یادآوری از توجه فراوان ایرانی ها به این حیوان خاص. چرا که قوچ در فرهنگ ایرانی نمادی از فر کیانی (1) ست و پادشاهان ایرانی بدون تایید آن نمی توانستند فرمانروایی کنند. 

تمام این موارد در کنار هم نشان دهنده این موضوع است که کوروش در تلاش برای این بوده که در مجموعه زیر نظر خود از تمام ملت ها نماینده ای داشته باشد و با ایجاد سنگ نگاره هایی از این دست نوعی اتحاد و همدلی بین مردم سرزمین های تحت فرمانروایی اش با هر رنگ و نژاد و اندیشه ای به وجود بیاورد.  

پاورقی

 1- نماد فر کیانی (که به اشتباه به عنوان نماد فروهر مشهور است) نشان پیکر بالداری ست که در دیدگاه بسیاری از باستان شناسی و ایران شناس به عنوان نماد اهورامزدا شناخته می شود.

*متن کتیبه: 

در گذشته تا سال ۱۲۴۵ ه.ش، بر بالای این نقش برجسته کتیبه ای سه زبانی- به زبان های فارسی باستان، عیلامی و بابلی به خط میخی- وجود داشته که با توصیف و نقاشی های سیاحان خارجی متن آن امروز به دست ما رسیده است. 

متن بخش فارسی باستان این کتیبه شامل چنین موضوع هایی ست: 

در سطر اول این کتیبه عبارت "اَدَم کوروش خشایَثیِ" و در سطر دوم "یَه هخامنشی" به چشم می خورد که ترجمه واژه به واژه آن "من کوروش ام، شاه، هخامنشی" می شود. مفهوم این عبارت به این صورت است که می خواهد کوروش (فردی که دستور ساخت تندیس را داده است) را معرفی کند و بگوید "من، کوروشم که شاه است و هخامنشی زاده" و نه بر خلاف آنچه بسیاری تصور می کنند بخواهد معرف کسی باشد که در این تندیس دیده می شود. 

8- برج سنگی | مقبره کمبوجیه

برج سنگی از بناهای تماشایی و زیبای مجموعه پاسارگاد است که تاریخ ساخت آن به نخستین سال های تاسیس امپراتوری هخامنشی باز می گردد. هنوز باستان شناسان در مورد کاربری اصلی این بنا به توافق نرسیده اند؛ گروهی از اینجا به عنوان مقبره کمبوجیه (پسر و جانشین کوروش بزرگ) یاد می کنند و برخی نیز می گویند این سازه آتشکده یا نیایشگاه بوده است. البته برخی هم بر این باور هستند که برج سنگی، گنج خانه دولت هخامنشی بود و در آن اسناد و مدارک مهم دولت نگهداری می شد. با تمام این فرضیه ها، با توجه به نقشه و معماری سازه احتمال اینکه اینجا بنایی با کارکرد آیینی باشد، از همه بیشتر است. نمونه مشابهی مانند برج سنگی در محوطه نقش رستم با نام کعبه زرتشت نیز وجود دارد که به نظر می رسد با الگوبرداری از این بنا ساخته شده باشد. همچنین در دوره های اسلامی این بنا با نام زندان سلیمان شهرت پیدا کرد. 

برج سنگی در اصل بنایی چهارگوش است که امروز تنها یک دیواره آن برجای مانده است. ارتفاع آن به 14 متر می رسد و اندازه های قاعده آن 7.27 در 7.23 متر است که بر روی سکویی سه پله ای قرار دارد. 

دسترسی به برج سنگی از سمت شمال غربی امکان پذیر است، جایی که ورودی آن قرار گرفته و ارتفاعی 7.50 متری از سطح زمین دارد. افراد برای بالا رفتن از این ارتفاع از پلکانی 29 پله ای بالا می رفتند. بنای برج سنگی در میان سازه های ساخته شده در دوره هخامنشی یکی از شاهکارهای مهندسی و هنری محسوب می شود، اما چرا؟

دلیل نخست آن نحوه قرارگیری بلوک های سنگی در کنار هم است. این بلوک ها طوری روی هم قرار گرفته اند که در برخی از رج ها خیلی سخت می توان دو بلوک را از هم تشخیص داد. دلیل دوم نمای دیواره است که تعداد 10 تورفتگی مستطیل شکل در آن دیده می شود. تورفتگی هایی که به شکل پنجره هستند (پنجره کور) و با قابی از سنگ های سیاه زیباسازی شده اند.  

9- تل تخت

تل تخت یا تختگاه سلطنتی محل ساخت ارگ سلطنتی پاسارگاد، پایتخت هخامنشی ست. گفته می شود کوروش برای ساخت این تختگاه از ماهرترین معماران و سنگ تراشان سرزمین های تحت حکومت خود کمک گرفت اما پیش از اینکه تمام شدن آن را ببیند در 530 پیش از میلاد از دنیا رفت. آن طور که از شواهد تاریخی بر می آید داریوش بزرگ، هشت سال بعد از مرگ کوروش تغییراتی در نقشه اولیه این بنا می دهد، دو پلکان بزرگ ارگ را با خشت مسدود و آن را به دژ یا گنج خانه بزرگی تبدیل می کند. این دژ بعدها تا 50 سال پس از فروپاشی حکومت هخامنشی به صورت دژ و پادگان سربازان مقدونی-یونانی مورد استفاده قرار گرفت. هرچند در زمان یورش سربازان مقدونی اسکندر به این مجموعه، گنجینه های داخل آن به غارت رفت. 

نکته جالب در مورد تل تخت، نشانه هایی ست که سنگ تراشان برای مدیریت تقسیم کار بر نمای سنگی آن برجای گذاشته اند و قرار بوده هنگام تکمیل نما تراشیده و محو شود اما به هر دلیلی این کار انجام نشده است. 

10- محوطه مقدس 

در ضلع شمال غربی محوطه مجموعه پاسارگاد دو سکو به بلندای 2 متر توجه ها را به خود جلب می کند. در فاصله 120 متری این دو سکو مصطبه ای (1) دیده می شود که در مجموع به تمام آنها محوطه مقدس می گویند. در مورد کاربری های این دو سکو (که به نام های سکوی شمالی و جنوبی شناخته می شود) آلبرت اومستد (2) بر این باور است که آنها مذبح های دوگانه اهورامزدا و آناهیتا (از خداهای باستان) بوده اند. البته برخی عقیده دارند که سکوی جنوبی برای اهدای موادی مانند هومه (3) به آناهیتا و سکوی شمالی برای پیشکش گوشت به میترا یا مهر (از کهن ترین خدایان هند و ایرانی) مورد استفاده قرار می گرفت. 

اما استروناخ در این زمینه می گوید کوروش مانند دیگر پادشاهان هخامنشی از سکوی جنوبی برای نیایش آتشی که بر روی این سکو روشن بود استفاده می کرد. او سه قطعه آتشدانی که در محوطه پاسارگاد کشف شده است را به عنوان شاهد حرف خود می گیرد و به نقش های برجسته ای که بر روی گوردخمه های اینجا پیدا شده است اشاره می کند. 

حال خوب است بدانیم این سکوها به چه شکلی بوده اند و به چه صورتی ساخته شده اند؟

سکوی شمالی شکل مکعب مربعی ساده ای دارد و سکوی جنوبی به صورت مکعبی با 8 پله ساخته شده است. این سکوی پله دار روی یک جفت آتشدان سنگی قرار گرفته اند و بر بالای آن آتشدان هایی به چشم می خورد؛ آتشدان هایی که به احتمال زیاد در زمان کوروش شاخته شده اند. 

همان طور که در بالا به آن اشاره کردیم در سمت غربی این دو سکو، مصطبه ای وجود دارد که روی صخره ای طبیعی ساخته شده است. این سازه از 5 سکوی خشتی ساخته شده است و به نظر می رسد تاریخ ساخت آن از سکوها جدیدتر باشد اما اینکه بخشی از نیایشگاه بوده یا سازه ای دیگر مشخص نیست. 

پاورقی

1- مصطبه که در لغت به معنی سکو، تخت یا نیمکت است به نوعی آرامگاه در مصر باستان گفته می شود. این آرامگاه ساختمانی با سقف صاف و دیوارهای شیب دار به سوی بیرون دارد. 

2- اومستد، خاورشناس آمریکایی ست و در تاریخ هخامنشی و آشور تخصص داشته است. از او کتاب تاریخ شاهنشاهی هخامنشی بر جای مانده است. 

3- هوم یا هومه نام گیاهی با خاصیت شفابخشی ست. گفته می شود این گیاه به اشخاص قدرت ماورایی می بخشد و سم ها را از بدن پاک می کند. 

دیدنی هایی که امکان استفاده یا بازدید ندارند

در مجموعه پاسارگاد بخش هایی وجود دارد یا داشته که امروز دیگر اثری از آنها به چشم نمی خورد و یا هنوز قابل استفاده نشده اند.

مسجد اتابکی 

مسجد اتابکی از جمله سازه هایی ست که در گذشته در محوطه پاسارگاد وجود داشت؛ اما بعدها ساختمان آن برچیده شد. داستان ساخت این مسجد به دوران فرمانروایی اتابکان بر سرزمین فارس بازمی گردد. زمانی که آنها، از اینجا (سرزمین فارس) به عنوان مُلک سلیمان یاد می کردند و برای تخت جمشید و پاسارگاد اهمیت قائل بودند. به همین جهت سعد بن زنگی (2) در سال ۶۲۰ یا ۶۲۱ ه.ق ( ۶۰۱ یا ۶۰۲ ه.ش) برای محافظت از مقبره کوروش (که در آن زمان از این مکان به عنوان مشهد مادر سلیمان یاد می شد)، ستون ها و سنگ های کاخ های پاسارگاد را به اطراف آرامگاه منتقل کرد و مسجد جامعی با نام مسجد اتابکی پیرامون آن ساخت. سنگ های ستون های ایوان شرقی و غربی این مسجد از قصر بار عام و ستون های ایوان شمالی از قصر اختصاصی کوروش برداشته شده بود. سنگ های مورد استفاده در این مسجد در سال ۱۳۵۰ به جای اصلی خود بازگردانده شد.

موزه پاسارگاد

در سال 1349 در نزدیکی مجموعه عظیم تاریخی پاسارگاد، پروژه ساخت موزه ای وسیع با کاربری های نمایشگاهی و فرهنگی در نزدیکی این محوطه تاریخی از سوی وزارت فرهنگ و هنر وقت آغاز شد. کار ساخت این موزه در آن زمان به آقای امانت - طراح برج آزادی- سپرده شده بود اما ساخت آن هیچ گاه به سرانجام نرسید و بنای نیمه تمام آن به صورت متروک رها شد. 

در سال 1384، اداره میراث فرهنگی مرودشت با همکاری بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد، این سازه نیمه کاره را پاکسازی کرد و آن را برای احیا به دست شرکت مشاور منتخب خاک-پایه سپرد. کار عملیات اجرایی این پروژه از سال 1384 آغاز شد و تا به امروز 51 درصد پیشرفت فیزیکی داشته است. 

پاورقی

1- اتابکان فارس یا سلغریان گروهی از ترکمنان بودند که در نیمه قرن ششم هجری قمری، زمانی که دولت سلجوقیان ضعیف شده بود، قدرت و حکومت را در فارس به دست گرفتند. این سلسله عاقبت در حمله مغولان به ایران از میان رفت. 

2- اتابک مظفرالدین ابوبکر بن سعد بن زنگی معروف به سعد بن زنگی، پنجمین شاه اتابکان فارس بود.

تاریخچه مجموعه پاسارگاد

پیش از اینکه بخواهیم تاریخچه محوطه تاریخی پاسارگاد را با هم مرور کنیم بهتر است در مورد این منطقه و دلیل انتخاب اینجا برای ساخت شهر پاسارگاد بدانیم. دشت پاسارگاد در بخش شمالی استان فارس امروزی و در میان رشته کوه های زاگرس قرار دارد و بخشی از دشت بزرگ مرغاب و تنگه بلاغی به شمار می رود. این منطقه از هزاره های قبل، پیش از حضور هخامنشی ها، محل سکونت انسان ها بوده است و بر اساس پژوهش های باستان شناسی، قدمت حضور انسان ها در آن به دوره میانه سنگی باز می گردد. در گذشته از میانه این دشت شاخه ای از رود پلوار می گذشت، شاخه ای که این منطقه را به سرزمینی بسیار سرسبز و خرم تبدیل کرده و حالتی از یک بیشه پر از درخت و جویبار به آن داده بود.

حال تاریخ را در پاسارگاد به جلو می آوریم، به زمانی که کوروش کبیر در نزدیکی دشت پاسارگاد، آستیاگ (ایشتوویگو)، آخرین پادشاه ماد را شکست داد و به عنوان نخستین شاه هخامنشی فرمانروایی خود بر ایران و امپراتوری مادها را آغاز کرد. هرچند کوروش سال های ابتدایی سلطنت خود را در انشان (1) فارس و سپس هگمتانه و بابل گذرانده بود اما هیچ گاه پاسارگاد را از خاطر نبرده بود. به همین جهت زمانی که قصد داشت برای امپراتوری پهناور خود شهری برای پایتختی بسازد به این دشت سرسبز بازگشت و پایه های شهر پاسارگاد را در آن بنیان گذاشت. در منابع تاریخی آمده است او پس از تصرف کشور لیدیه و هنگام بازگشت به سرزمین خود، گروهی از معماران و حجاران لیدیایی و ایونیایی (2) را با خود به فارس و پاسارگاد آورد تا آنها بناهایی باشکوه، بی نظیر و پیشرفته مانند آنچه در کشورشان وجود داشت، برای او بسازند. این معماران و حجاران نیز کار خود را به خوبی انجام دادند و هنوز بعد از گذر 2500 سال می توان رد پای این معماران را در گوشه و کنار پاسارگاد دید. شهری که به عنوان کهن ترین پایتخت هخامنشین رسید و سرآغازی بر معماری نوین هخامنشی شد. 

استرابون (3) در همین زمینه در مورد ساخت و ساز پاسارگاد در کتاب خود چنین نوشته است:

ستایش بزرگ کوروش از پاسارگاد، ناشی از این بود که در مکان بنای این شهر، او به آخرین نبرد با آستیاگ مادی پرداخته و آستیاگ را شکست سختی داده بود، نبردی واپسین و قطعی که امپراتور آسیا را رد دست های او نهاد. برای ماندگار کردن همیشگی و جاودان، این واقعه بسیار مهم بود که کاخ های پاسارگاد را در همان جا بنیان نهاد.

پاسارگاد در تمام دوران پادشاهی کوروش هخامنشی و پسرش کمبوجیه دوم به عنوان پایتخت این امپراتوری باقی ماند. بر اساس پژوهش های مختلف، قدیمی ترین بنایی که در پاسارگاد ساخته شده، تل تخت است. در مورد تاریخ دقیق ساخت این بنا، رومن گیرشمن اعتقاد داشت که تل تخت در زمان کمبوجیه اول (پدر کوروش بزرگ) ساخته شده بود اما دیوید استروناخ تاریخ ساخت آن را به شانزده سال پایانی کوروش بزرگ نسبت می داد. امروزه نظریه استروناخ بیشتر مورد قبول تاریخ دان ها و باستان شناسان است. به غیر از این سازه، دیگر بناهای محوطه تاریخی پاسارگاد نیز در دوره کوروش ساخته شده و برخی از آنها در زمان داریوش اول به پایان رسیده اند. البته این پایان داستان پاسارگاد نیست. پس از فتح ایران به دست اسکندر، او به جهت احترام فراوانی که برای کوروش قائل بود و خود را دنباله رو او می دانست، افرادی را برای محافظت از مقبره وی گذاشت و آنها تا مدت ها از آرامگاه کوروش محافظت می کردند. در زمان ورود اسلام به ایران نیز این محوطه کم کم به عنوان مشهد سلیمان (نامی که به آرامگاه کوروش داده شده بود) و ملک سلیمان بین مردم مشهور و در دوران حکومت اتابکان نیز در اینجا در کنار مقبره کوروش مسجد اتابکی ساخته شد. 

خارجی هایی که از پاسارگاد دیدن کردند

نخستین سیاح اروپایی که در سفر خود به ایران از پاسارگاد و ویرانه های آن دیدن کرد و نامی از آن به میان آورد، جوزافا باربارو نام داشت. او در سال 1427 میلادی سفرنامه خود را منتشر کرد و به شرح دیده ها و شنیده های خود پرداخت. پس از او پترو دلاوال در سال 1621 میلادی به دیدن پاسارگاد آمد. در سال 1881 میلادی نیز مادام دیولافوآ و همسرش به اینجا سفر و از این محوطه نقشه هایی تهیه کردند. 

کاوش های باستان شناسی در محوطه پاسارگاد

نخستین کاوش های باستان شناسی در محوطه تاریخی پاسارگاد در سال 1928 و به سرپرستی ارنست هرتسفلد انجام شد. او در این کاوش ها توانست ویرانه های تل تخت، آتشکده، آتشدان ها، آرامگاه کوروش و خرابه های پاسارگاد را به محققان و تاریخ پژوهان معرفی کند. پس از او علی سامی از سال 1949 کاوش های هرتسفلد را در این محوطه ادامه داد و از روی سه کاخ خاک برداری کرد. از سال 1961 تا 1963 نیز دیوید استروناخ کار باستان شناسان قبلی را ادامه داد و به نتایج مطلوب و چشمگیر رسید. 

پاورقی


1- انشان یا انزان، ایالت مهم عیلامی بود که بخش هایی از فارس غربی امروزی را در بر می گرفت.

2-ایونیا، به بخش آسیای کوچک یونان باستان گفته می شد و مردمانی باهوش و با جسارت داشت. بر اساس باور یونانی های باستان، ایونیایی ها یکی از سه گروهی بودند که یونانیان خالص را تشکیل می دادند.  

 

3- استرابو یا استرابون یکی از تاریخ نگاران و جغرافی دانان یونانی ست که در کتاب خود به بررسی اقوام و کشورهای شناخته شده توسط یونانیان و رومیان می پردازد. البته این کتاب تنها اثر باقیمانده از اوست. 

نکاتی در مورد مجموعه پاسارگاد

 حرف در مورد مجموعه پاسارگاد و آنچه در این شهر باستانی اتفاق افتاده بسیار است و در حوصله این مطلب نمی گنجد؛ به همین دلیل تعدادی از نکاتی که فکر می کردیم در مورد این محوطه تاریخی برای شما جذاب باشد را در اینجا گرد آوردیم: 

سازندگان مجموعه پاسارگاد

همان طور که پیش از این نیز گفتیم و در نوشته های مورخان یونانی و رومی نیز آمده، پاسارگاد ساخته و پرداخته کوروش بزرگ است. این نظریه با چند دلیل قطعیت بیشتری پیدا می کند که در ادامه به آنها اشاره می کنیم:

اول: ارتباطی که از نظر طراحی نقشه و کاربرد نماپردازی در میان باغ های پاسارگاد با کاخ های دروازه، اختصاصی و بارعام و همچنین آرامگاه کوروش دیده می شود نشان می دهد سازنده همه آنها یکی بوده است.

دوم: روی تمام جرزها و درگاه های کاخ ها، کتیبه ای به سه زبان به چشم می خورد که در آنها کوروش به معرفی خود پرداخته است.

سوم: معماری، سنگ تراشی و بست هایی که در پاسارگاد مورد استفاده قرار گرفته، نشان از آغاز معماری هخامنشی دارند و هنوز به اندازه بناهایی که در دوره داریوش بزرگ ساخته می شد، چهره ایرانی به خود نگرفته است. در معماری مجموعه پاسارگاد به خوبی رد پای سنگ تراشان لیدیایی و ایونیه ای دیده می شود که نشان می دهد آنها کار خود را در دوره کوروش بزرگ آغاز کرده اند. 

مواد و مصالح به کار رفته در آثار تاریخی پاسارگاد

نکته جالب دیگر در مجموعه پاسارگاد مصالح مورد استفاده برای ساخت اینجاست؛ مصالحی مانند سنگ، آجر، خشت خام و چوب که هر کدام کاربری خود را داشتند. اما این کاربری ها چه بودند و هر کدام چگونه به شکل گیری پاسارگاد کمک کردند؟

چوب: از چوب بیشتر برای پوشاندن در و سقف استفاده می کردند و در برخی موارد نیز از تنه کلفت بعضی از درختان (مانند سدر) برای ساخت ستون ها کمک می گرفتند. 

تاریخ آخرین ویرایش مطلب : 1398/1/12

تاریخ درج مطلب : 1398/1/12

نقشه

مشخصات نویسنده

Avatar
آراد اسلامیان امیری
بخش های مرتبط
برو بالا